هه‌شتی مارس، تێپه‌راندنی قۆناغی لاواندنه‌وه‌
شنیار ئه‌نوه‌ر





بیرهێنانەوەیی ٨ی مارس لە كوردستان هێشتا چوارگۆشەیی یەكەمیی تێنەپەڕاندووە. ئەم ڕۆژە لە جیهاندا لە دوایی سەرهەڵدان وناڕەزایی فراوانیی ژنانی ئیشكەر دیاركراوە، كە هێشتا لە كوردستان ئێمە لەو قۆناغەداین كە داوائەكەین ژنان دەرەفتیی كاركردنیی زیاتریان پێبدرێت. هێشتا پەنجا لە سەدیی ژنان لە هەرێمی كوردستان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵ ڕێگەیی كاركردنیان پیێنادرێت. تاوەكو ئێستا بەزۆر دەرهێنانیی كچان لە قوتابخانە نەتوانراوە ڕێگەیی لێبگیرێت. بونی ئافره‌تی نه‌خوێنده‌وار له‌ ناوچه‌ په‌راوێزخراوه‌كان هێشتا له‌ ئاستێكی به‌رز دایه‌.

ڕێكخراوەكانی ژنان لەكوردستان مێژوویەكی دورودرێژیان نییە، لەوماوەیەشدا ڕۆڵی گرنگیان بینیوە لە وشیاركردنەوەی زیاتری ژنان، پێگەیاندنی ژنی سەركردە، فشار دروستكردن بۆناوەندەكانی بڕیارو یاسادانان. توانیویانە پرسی ژنان بەچەندین هەنگاو ببەنە پێشەوە، بەڵام هێشتا نەتوانراوە كێشە بنەڕەتییەكە كە بریتییە لە دادپەروەری نێوان نێرو مێ لە بواری كاركردن، خوێندن، بەشداری سیاسی و ئابوری بكەنە ستراتیژی كاركردنی ساڵانەی خۆیان. هێشتا به‌شێكی زۆر هه‌وڵه‌كان بۆ به‌ هاناوه‌چونی ئه‌و ئافره‌تانه‌یه‌ كه‌ ڕووبه‌ڕووی توندوتیژی وكوشتن ده‌بنه‌وه‌،
بەحوكمیی ئەزمونی خۆم وكاركردن لەو ڕێكخراوانە شاهیدی ئەوە دەدەم كە ئەم ڕێكخراوانە ڕۆژانە بەفریای ژنان وكچان وخێزانەكان دەكەون، بەتایبەتی ئەو ژنانەی ڕوبەڕوی توندتویژی بونەتەوە وە دەبنەوە. هەر لەپێشكەش كردنی خزمەتگوزاری كۆمەڵایەتی، دەرونی، یاسایی، تەندروستی، تائاستی بەرگریكردن وگەڕانەوەیان بۆناو گۆمەڵگە و پاراستنی ژیانیان و گێڕانەوەى ئاسودەيی بۆناو خێزانەكان.

ئه‌وه‌ی ئه‌م ڕێكخراوانه‌ ده‌كه‌ین یه‌كجار گرنگه‌، به‌ڵام كاره‌كه‌ لێره‌ ته‌واو نابێت چونكه‌ ئه‌مه‌ وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌كان چاره‌سه‌ری باش پێكه‌ش بكه‌ین بۆ نه‌خۆشه‌كان، به‌ڵام هه‌وڵی بنبركردنی نه‌خۆشیه‌كه‌ نه‌ده‌ین و كار بۆ خۆپاراستن نه‌كه‌ین.

هەر لەبەرئەمەیە كەپێویستە ستراتیژی كاری ڕێكخراوەكانی بواری ژنان قۆناغی بەرگریكردن و پاراستنی ژیانی ئافرەتان تێپەڕێنێت، و هەنگاو بنێت بۆ بنبڕكردنی ئەو هۆكارانەی ئافرەتان لاوازدەكات لەبەرامبەر ئەوكەسانەی كە توندوتیژیان دەرهەق ئەنجام دەدەن. بۆئەمەش پەروەدە و خوێندنی بەزۆر بۆ ئافرەتان، كاریگەرترین ڕێگایە لە دروستكردنی ئافرەتی بەهێز بۆ خۆپاراستن لە بەرامبەر كەسانی توندوتیژكاروە پێدانی دەرفەتی زیاتر لەڕێگەی پێشكەوتنی ئاستی خوێندن و پەروەردە، بۆئەوەی هەم بەمافەكانی خۆیان ئاشنا بن هەمیش تاكێكی سەربەخۆتری لێدروست بێت.
ئەم هەوڵانەش دەكرێت لەم هەنگاوانەدا خۆی ببینێتەوە:

١. كاركردن بۆكاراكردنی یاسای خوێندنی بەزۆر وە دانانی سزای توند بۆئەو دایك وباوكانەی كە كچەكانیان لە خوێندن بێبەش ئەكەن
٢. بونی كارئاسانی لە ڕوی یاسای وپەرەپێدانی مرۆيی لە كەرتی حوكمی و لە كەرتی تایبەت بۆئافرەتانی خوێندەوار بەجۆرێك پشكی ئافرەتان لە دامەزراندن لەوشوێنانەدا زیاتر بكرێت. ئەمەش وەك هاندانێك بۆهێنانە دەرەوەی ئافرەت لە ماڵ وەهاندانی بۆخوێندن.
٣. بونی قەرزی بچوك بەبێ سود وباج بۆئەو ئافرەتانەی پرۆژەی بچوكی خۆیان دائەمەزرێنن

لێرەدا ئەتوانین نمونەیەكی وەك هندستان بەهەند وەربگرین لەدوای سەربەخۆبونی سود لەو ئەزمونە وەربگیرێت. لە هندستان له‌ دوای ساڵی (١٩٤٧) كەكاری پێكرا بۆهێنانە ناوەوەی ئافرەت بۆسەرجەم كایەكانی ژیان لەڕێگەی هاندانی پەروەردە و دابینكردنی خوێندن بۆئافرەتانی كەمینەو چینەكانی خوارەوە. ڕەنگە ئێمە لەكوردستان ئەم پلانە بەكاربێنین بۆ هاندانی ئەو ئافرەت وكچانەی لە ناوچە دورەدەستەكان ودەرەوەی سەنتەری شارەكان دەژین، چونكە بەزۆر وازپێهێنانی ئافرەتان لەقوتابخانە لە ناوچە دورەدەستەكان زیاتره ، زیاتره‌، و ده‌رفه‌تی كاریش بۆ ئافره‌تان له‌ ده‌ره‌وه‌ی سه‌نته‌ری شاره‌كان یه‌كجار كه‌مه‌.

ئاماره‌كانیش ئه‌وه‌ پشتراست ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ توندوتیژییەكانیش بەهەمان شێوە لەناوچە دورەدەستەكاندا زیاترە. نزمی ئاستی خوێندەواری لە كەسی توندوتیژكار وە ئەوكەسەشی كە توندوتیژی بەرامبەر كراوە ئێجگار زۆرە.

ڕه‌نگه‌ په‌روه‌رده‌ ئه‌و شوێنه‌ بێت كه‌ شۆرشی ژنان له‌ كورستان بتوانێت زۆرترین ده‌سكه‌وتی تیا به‌ده‌ست بێنێت، هه‌نگاوه‌كانی له‌ پاراستن و لاواندنه‌وه‌ی ژنانه‌وه‌ بۆ كێبركێكردن و گه‌شتن به‌ لوتكه‌ی ده‌سه‌ڵات و ئابوری له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا په‌ره‌پێبدات.
ماسته‌ر له‌ كۆمه‌ڵناسی گشت

PM:02:48:07/03/2016