دوای 11 ساڵ لە جینۆسیادی کوردانی ئێزدی، هێشتا نزیکەی سێ هەزار ئێزدی بێسەروشوێنن، دەیان هەزار ماڵباتیان لە ئاوارەیی ماونەتەوە، ململانێی گرووپە چەکدارەکانیش نەیهێشتووە شارەکەیان ئاوەدان بێتەوە.
ئەمڕۆ، یەکشەممە، 3ی ئابی 2025، 11 ساڵ بەسەر هێرشی رێکخراوی داعش بۆ سەر شنگال و جینۆسایدکردنی کوردانی ئێزدی تێدەپەڕێت. سەرەڕای تێپەڕبوونی زیاتر لە دەیەیەک، هێشتا برینی ئەو کارەساتە خوێنی لێدەتکێت و ئامارە فەرمییەکان، کە تۆڕی میدیایی رووداو لە نووسینگەی رزگارکردنی رفێندراوانی دەستی داعشی وەرگرتووە، قەبارەی تراژیدیاکە دەخەنەڕوو.
بەپێی دوایین ئامارەکان، چارەنووسی زیاتر لە 2500 رفێندراو هێشتا نادیارە و دەیان هەزار خێزانیش لە ئاوارەییدا ژیان بەسەر دەبەن و ناتوانن بگەڕێنەوە بۆ زێدی خۆیان. لەکاتێکدا هەوڵەکان بۆ رزگارکردنی ئەوانەی ماون بەردەوامە، دۆزینەوەی گۆڕی بەکۆمەڵ و تەقاندنەوەی شوێنە پیرۆزەکانی ئێزدییەکان، شاهیدی تاوانێکی مێژوویین کە داوای دادپەروەرییەکی لەبیرنەکراو دەکات.
ئامارەکان، چیرۆکی ئەو تاوانە دەگێڕنەوە.
- لەکۆی 11,417 قوربانیی کوردانی ئێزدی، 6,417 کەسیان رفێندران. لەنێو رفێندراوەکاندا، 3,548 کەسیان نێر و 2,869 کەسیان مێ بوون.
- بە هەوڵی بێوچانی نووسینگەی رزگارکردنی رفێندراوان کە سەر بە نووسینگەی نێچیرڤان بارزانییە، تاوەکو ئەمڕۆ 3,590 کەس لە چنگی داعش رزگارکراون. لەوانە: 1,211 ژن، 339 پیاو، لەگەڵ 1,076 کچی منداڵ و 964 کوڕی منداڵ.
- چیرۆکە تراژیدییەکە کۆتایی نەهاتووە. هێشتا چارەنووسی (2827) کەس نادیارە، 1466 نێر و 1361 مێ کە خێزانەکانیان 11 ساڵە لە چاوەڕوانیدان.
- تاوانەکە تەنیا رفاندن نەبوو. تاوەکو ئێستا 93 گۆڕی بەکۆمەڵ و دەیان گۆڕی تاکەکەسی دۆزراونەتەوە و تەرمی 274 شەهیدی رفێندراو ناسراونەتەوە.
- جگە لە مرۆڤەکان، ناسنامەی ئایینیش کرایە ئامانج؛ 68 مەزار و شوێنی پیرۆزی ئێزدییەکان تەقێندرانەوە.
- کارەساتەکە بووە هۆی گەورەترین کۆچی زۆرەملێ؛ 325 هەزار ئێزدی لە هەرێمی کوردستان لە دۆخی ئاوارەییدا دەژین و ناتوانن بگەڕێنەوە.
ئەو وڵات و لایەنانەی دانیان بە جینۆسایدی کوردانی ئێزدی دا ناوە
ژمارەیەکی زۆر لە رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، حکومەت و پەرلەمانی وڵاتانی جیهان وەکو جینۆساید، دانیان بە تاوانەکانی داعش لە دژی کوردانی ئێزدیدا ناوە و سەرکۆنەیان کردووە. جینۆسایدەکە لەلایەن ژمارەیەک دامەزراوەی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکانیشەوە دانیپێدانراوە.
لە 19ی ئاداری 2015، نووسینگەی کۆمسیاری باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ لە راپۆرتێکدا تاوانەکانی داعشی لە دژی کوردانی ئێزدی، بە جینۆساید دانا.
لە 10ی ئایاری 2021، تیمی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی داعش (یونیتاد) گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە کردەوەکانی داعش لە عێراق بە جینۆساید هەژماردەکرێن.
لە 27ی کانوونی دووەمی 2016، ئەنجوومەنی ئەورووپا، کە رێکخراوێکی نێودەوڵەتیی تایبەت بە پاراستنی مافەکانی مرۆڤ، دیموکراسی و سەروەریی یاسایە، 46 ئەندامی هەیە و لە ئەنجوومەنی یەکێتیی ئەورووپا جیایە؛ دانی بە جینۆسایدی کوردانی ئێزدی دانا.
پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا لە 4ی شوباتی 2016 بە کۆی دەنگ پڕۆژە یاسایەکی پەسندکرد بۆ بە جینۆساید هەژمارکردنی تاوانەکانی داعش لە دژی کوردانی ئێزدی، کرستیانەکان و هەموو ئەوانەی لەگەڵ گرووپە پەڕگیرەکە هاوڕا نەبوون. هەروەها داوایکرد ئەوانەی کە بە مەبەست تاوانیان لە دژی پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییەکان کردووە، بە تاوانی پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتی، ئەنجامدانی تاوانی دژی مرۆڤایەتی و جینۆساید، دادگایی بکرێن.
ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئەمریکا لە 14ی ئاداری 2016 بە کۆی دەنگ، تاوانەکانی داعش لە دژی کوردانی ئێزدی، کرستیانەکان، شیعە و پێکهاتەکانی دیکەی بە جینۆساید دانان.
لە 20ی نیسانی ساڵی 2016، ئەنجوومەنی نوێنەرانی بەریتانیا بە کۆی دەنگ پڕۆژەیاسایەکی پەسندکرد بۆ ئەوەی دان بە جینۆسایدی کوردانی ئێزدیدا بنێت، سەرکۆنەی بکات و پرسەکەی بباتە ئەنجوومەنی ئاساییشی نەتەوە یەکگرتووەکان. حکومەتی بەریتانیا رەتیکردەوە دانیپێدابنێت، چونکە پێیوابوو، دەبێت دامەزراوەیەکی دادوەریی سەربەخۆ بڕیار لەسەر تاوانەکانی جەنگ و جینۆساید بدات نەک حکومەت.
حکومەتی بەریتانیا دواجار، رۆژی 1ـی ئابی 2023، لە سەروبەندی نۆیەمین ساڵیادی هێرشی داعش بۆ سەر شنگال و ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی لە دژی کوردانی ئێزدی، وەکو جینۆساید دانی بە تاوانەکانی گرووپە پەڕگیرەکەدا نا.
لە 23ی ئاداری 2017، پەرلەمانی سکۆتلەنداش پڕۆژەیاسایێکی پەسەندکرد و دانی بە جینۆسایدەکە دانا. لە پڕۆژەیاساکەدا هاتبوو: "پەرلەمانی سکۆتلەندا دان بە جینۆسایدی داعش لە دژی ئێزدییەکاندا دەنێت، دان بەو نەهامەتییە مەزنەدا دەنێت کە لە ئەنجامی دەمارگیری، دڕندەیی و دژایەتیکردنی ئایینییەوە دروستبووە، هەروەها دان بە تاوانەکانی داعش لە دژی موسڵمانان، کرستیانەکان، عەرەبەکان، کوردەکان و هەموو پێکهاتە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکانی عێراق و سووریادا دەنێت و سەرکۆنەیان دەکات، پێشوازی لە هەنگاوەکانی کۆنگرێسی ئەمریکا، پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا، ئەنجوومەنی پیرانی فەرەنسا، نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەوانی دیکە دەکات کە بە فەرمی دان بە جینۆسایدەکەدا دەنێن."
لە 25ی تشرینی یەکەمی 2016، ئەنجوومەنی نوێنەرانی کەنەدا بە کۆی دەنگ بەجینۆساید ناساندنی تاوانەکانی داعشی لە دژی کوردانی ئێزدی پەسندکرد و دانی بەوە دانا کە داعش کچ و ژنانی کوردانی ئێزدیی وەک کۆیلەی سێکس بەکارهێناون و بڕیاریدا لەسەر بنەمای راپۆرتی نەتەوە یەکگرتووەکان هەنگاو بنێت و لە ماوەی 120 رۆژدا مافی پەناخوازی بە ژن و کچانی کوردانی ئێزدی بدات.
6ی کانوونی یەکەمی 2016، ئەنجوومەنی پیرانی فەرەنسا بە کۆدەنگی پڕۆژە یاسای بەجینۆساید ناساندنی تاوانەکانی داعشی پەسندکرد و داوای لە حکومەت کرد "هەموو کەناڵە یاساییەکان" بەکاربێنێت بۆ داننان بە تاوانەکە و دادگاییکردنی ئەنجامدەرانی.
16ی کانوونی دووەمی 2018، پەرلەمانی ئەرمینیا دانی بە جینۆسایدی کوردانی ئێزدی دانا و داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد لێکۆڵینەوەیەکی نێودەوڵەتی لە رووداوەکان دەستپێبکەن.
1ی ئاداری 2021. پەرلەمانی عێراق یاسای رزگابووانی ئێزدی پەسندکرد کە تاوانەکانی داعش لە دژی کوردانی ئێزدی، تورکمانەکان، کرستیانەکان و شەبەکەکان بە جینۆساید و تاوانی دژی مرۆڤایەتی دادەنێت.
30ی حوزەیرانی 2021، لیژنەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی بەلیجکا بە کۆی دەنگ پڕۆژەی یاسای بەجینۆساید ناساندنی کۆمەڵکوژیی ئێزدییەکانی لەلایەن داعشەوە پەسندکرد و داوای لە حکومەتی بەلجیکا کرد، هەوڵەکانی بۆ پشتیوانیکردنی قوربانیان و دادگاییکردنی تاوانکاران زیادبکات.
لە 17ی تەممووزی 2021، پەرلەمانی بەلجیکا بە کۆی دەنگ پڕۆژەیاسای بە جینۆساید ناساندنی تاوانەکانی داعش لە دژی کوردانی ئێزدی پەسەندکرد.
هۆڵەندا لە 6ی تەممووزی 2021 لە ئەنجوومەنی نوێنەرانەوە بە کۆدەنگی دانی بە جینۆسایدی کوردانی ئێزدی دا نا.
پەرلەمانی فیدراڵیی ئەڵمانیا لە 19ی کانوونی دووەمی 2023 بە کۆی دەنگ دانی بە جینۆسایدی کوردانی ئێزدی دا نا.
دوایینیان پەرلەمانی سویسرا بوو کە کانوونی یەکەمی 2024 بە زۆرینەی دەنگ، وەک جینۆساید دانی بە تاوانەکانی داعش لە دژی کوردانی ئێزدی دا نا.
سەرچاوە /رووداو