رۆڵی نەرمەهێز لە رووبەڕووبوونەوەی مەترسیی مادە هۆشبەرەكاندا
پ.ی.د.كاروان محەمەد حەسەن

نەرمە هێز زاراوەیەكی سیاسییە، ساڵی 1990 لەلایەن (جۆزیف نای) خراوەتەڕوو. جۆزیف مامۆستای زانستی سیاسییە لە زانکۆی هارڤارد و پێشتریش سەرۆكی ئەنجومەنی هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریكا و یاریدەدەری وەزیری بەرگریی بووە لە سەردەمی بیل كلنتۆن-دا.

جۆزیف نای، زاراوەی (هێزی زبر یا رەقە هێز) ی بەكارهێناوە بۆ هێزی سەربازی و ئابووریی، بڕوای وابووە بەتەنها ئەو هێزە ناتوانێت رۆڵی هەبێت لە هێشتنەوەی هەژموونی ئەمریكا لە جیهاندا.

بۆیە داوای بەگەڕخستنی (نەرمە هێز) ی كرد بۆ سەرنجڕاکێشانی گەلان و دەوڵەتانی تر بۆ لای سیاسەت و ئامانجەكانی ئەمریكا، كە بریتیبوو لە سروشتی گۆڕانی توانای ئەمریكا لە هێزی سەربازییەوە بۆ هێزی رۆشنبیریی و دیپلۆماسی.

نەرمە هێز بە هێزترین چەكی بەرەنگاربوونەوەی شێوەكانی توندوتیژیی و تیرۆرە، ئەمەش لە رێگەی بڵاوبوونەوەی هۆشیاریی لە نێو گەلاندا. لەڕێی هێزی رۆشنبیری و دیپلۆماسییەوە بە مەبەستی بەدەستهێنانی سەركەوتنی سیاسەت لە جیهاندا.

بۆیە ئەگەر ئەمریكا بیەوێت وەك هێزێكی باڵادەست بمێنێتەوە، دەبێت لە پاڵ هێزی زەبر و رەقدا، هێزی نەرمیش بەكاربهێنیت.

(نەرمە هێز بریتیە لە بڕواپێهینان، بەشێوەیەك کە وا لەوانی تر بكەیت، ئەوەی تۆ دەتەوێت ئەوانیش بیانەوێت، بەبێ‌ ئەوەی هیچ هێزێكی سەربازی) بەكاربهێنیت. یان بریتییە لە (توانای دروستكردنی كاریگەری لەسەر هەڵسوكەوت لە میانەی سەرنجڕاکێشانەوە).

ئەمریكا لە رێگەی بەكارهێنانی هێزی كەلتوری و رۆشبیری و ئازادیی و دیموكراسی و مافی مرۆڤەوە زیاتر بڕوا بە بەرامبەرەكانی بكات، لەوەی هێزی زەبر بەكاربهێنێت.

هەروەها لەو سەردەمەشدا ئەمریكا وەک هێزێكی تاكجەمسەر دەردەكەوت و سەرهەڵدانی جیهانگیریی رۆڵیان بینی لە خوڵقاندنی نەرمە هێزدا.

نەرمە هێز لە سێ بواردا كاری خۆی دەكات:

1- رۆشنبیری:
رۆشنبیری باڵا: پێدانی زانیاریی و بڵاوكردنەوەی لە بوارە جیاوازەكانی زانستدا، بە تایبەتی دەستەبژێری ئەكادیمی و رۆشنبیران و مامۆستایانی زانكۆ، بوونی زانكۆی ئەمریكی لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، یان ئەو خویندكارانەی روو دەكەنە زانكۆكانی ئەمریكا بۆ خوێندن، تێڕوانینێكی باش لەسەر ویلایەتە یەكگرتووەكان وەردەگرن.
رۆشنبیریی میللی: ئەو رۆشنبیرییەیە كە خەڵكی چێژی لێوەردەگرێت، وەك گۆرانی، فیلم، دراما، وەرزش و ئەدەب، ئەمەش كار لەسەر گۆڕینی ئاراستەی خەڵك دەكات.

2- بەهاو سیاسەتی ناوخۆیی:
بریتییە لە كۆمەڵێک بەهای سیاسی كە دەوڵەت ئاراستەیان دەكات لە بواری دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ، چۆنێتی هەڵسوكەوتی دەوڵەت لەگەڵ تاكەكاندا، بۆ ئەوەی بتوانێت سەرنجی دەوڵەت و نەتەوەكانی تر رابكێشێت.

3- سیاسەتی دەرەكی و دیپلۆماسی:
ئەمەش بە ئاراستەكردنی میدیا بۆ سەرنجدانی دەوڵەتانی تر وەك بە گەڕخستنی سەرجەم بوارەكانی میدیا و بوژانەوەی ئابووری بۆ هاوکارییە نێودەوڵەتییەكان و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و بڵاوكردنەوەی ئاشتی لە جیهاندا.

فیلمەکان چۆنێتی کاری باندە مافیاکان دەردەخەن
دیارە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەڕێی بەرهەمهێنانی چەندین دراما و فیلمی سینەمایی ئاست بەرزی هونەرییەوە توانیوێتی لە بواری نەهێشتنی مادە هۆشبەرەكان رۆڵی هەبێت.

هۆلیوود كە بە دڵی سینەمای ئەمریكا دادەنرێت، مێژوویەكی زۆر دەوڵەمەندی هەیە لە بواری بەرهەمهێنانی فیلمدا، باس لە بابەتی بازرگانی مادە هۆشبەرەكانەوە دەكات لەلایەن مافیا و باندە جیهانییەكانەوە، چۆن بۆ بەدەستهێنانی لایەنی مادی نەتەوەكان كاول دەكەن، گیرۆدە بوونی تاك بە مادە هۆشبەرەكان، تاوان، كوشتن و بڕین و لەشفرۆشی لە پێناو ئاڵودەبوون و كپبوونەوەدا، هەروەها روویەكی تری فیلمەكان بەرەنگاربوونەوەی مادە هۆشبەرەكانە.

بۆیە لە مێژووی سینەمای ئەمریكادا، چەندین فیلمی سینەمایی وەك (Blow ، Formula 51 ، Scar face، New jack city ، the Basketball diaries، Thegangs، Traffic ، Sicario، open road ) هەن. چەندین ئەستێرەی بەناوبانگ رۆڵیان بینیووە لەم فیلمانەدا وەك كەسایەتییەكانی ئاڵپا چینۆ، رۆبرت دینرۆ.

جۆرەكانی مادە هۆشبەرەكان:
تلیاك، مۆرفین، هێرۆیین، مێتادۆن، ماری جوانا، حەشیش، كۆكایین، تووتن، ئێڵ سی دی، بۆمۆ، تلیاك لە هەموویان بەناوبانگترە، لە هەمووشیان مەترسیدارتر و خراپترە بۆ مرۆڤ.

ئەمرۆ لەسەر ئاستی جیهان زۆرترین قوربانی لێكەوتۆتەوە، بە وێنەی نەخۆشی (ئەیدز) دەبنە هۆی هەڵوەشاندنەوەی دەیان هەزار بنەماڵە و خێزان و چەندین نەهامەتیی تری لێكەوتۆتەوە.

تلیاك لە سەردەمە كۆنەكانەوە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا لای یۆنانییەكان ناسراوە، لای ئاشووری و میسری و یۆنانی كۆندا سەبارەت بە تلیاك نووسراوە. لە زۆربەی وڵاتانی جیهانیشدا هەبووە و هەیە و سەرچاوەكەی ئەمریكای لاتین و ئەفریقا و ئەفغانستان و ئێران و چەندین وڵاتی ترە و لە رێگەی كۆمەڵێك باندی گەورەوە، بڵاو دەكرێتەوە.

لە ئێرانیش لە سەردەمی ساسانییەكان لە سەدەی شەشەمی زاییندا هاتۆتە نێو ئێرانەوە، ئیتر بڵاوبۆتەوە و زۆربەی پادشاكانی ئێران گیرۆدەی دەستی مادە هۆشبەرەكان بوون، شا ئیسماعیلی دووەمی سەفەوی لە تەمەنی (43) ساڵیدا مردووە. زۆربەی شاعیرانیش بەهەمان شێوە فەروخی – حافزی شیرازی – فیردوسی، ناسری خوسرەو، مەولەوی گیرۆدەی بوون و هۆنراوەشیان لەو بارەیەوە نووسیووە.

ئەگەر باس لە ئەزموونی دراما و فیلمی میسریش بكەین لەبواری نەرمە هێزدا، بەتایبەتی بەرهەمهێنانی دراما و فیلم تایبەت بە مادە هۆشبەرەكان، دەبینین لەو بوارەدا پێشەنگە و خاوەنی سەدان دراما و فیلمی سینەمایین و توانیویانە كاریگەریی لەسەر كۆمەڵگەی میسری پێ دروستبكەن.

بەگشتی پەیامی ئەم درامایانە بریتیبووە لەوەی:

1- پیشاندانی ئەو كەسانەی گیرۆدەی مادە هۆشبەرەكانن، چۆن پەنا دەبەنە بەر تاوان. هەروەها ژنانیش لاشەی خۆیان دەفرۆشن بۆ پەیداكردنی مادە هۆشبەرەكان.

2- كۆنتۆڵكردنی سنوور و بازاڕ و شوێنە گشتییەكان، ئەركی پۆلیس و ئاسایشە بۆ نەهێشتنی.

3- تەنها رەواج نادەن بە مادەكان، بەڵكو چارەسەریشی بۆ دەدۆزنەوە، کە چۆن هۆشیاریی بڵاودەكەنەوە بۆ دووركەوتنەوە.

هەروەها میسر سندوقی نەهێشتن و چارەسەرکردن و گیرۆدەبوون بە مادە هۆشبەرەكانی هەیە، کە سەربە وەزارەتی هاوكاریی كۆمەڵایەتییە و چاودێریی دراماكان دەكات، ساڵانە رووماڵی دیمەنەكانی دراماكان دەكەن و ئامار بڵاودەكەنەوە، تایبەت بەكاتی تەرخانكراو بۆ مادە هۆشبەرەكان، بۆ نموونە، ساڵی 2010 لە مانگی رەمەزاندا (35) زنجیرە درامای تەلەفزیۆنی بەرهەم هاتووە، (71) سەعاتی تایبەت بووە بە مادە هۆشبەرەكان، ساڵی 2011 لە مانگی رەمەزاندا، (58) سەعات تایبەت بووە بە مادە هۆشبەرەكان. ساڵی 2017 (56) سەعات بووە كە دەكاتە 2428 دیمەن. هەروەها لە یەكەم هەفتەی مانگی رەمەزانی ساڵی 2018 (8) سەعات بووە كە دەكاتە 367 دیمەن.

ساڵی 2017 ئەم سندوقە توێژینەوەیەكی ئامادەکردووە لەسەر كۆی ئەو درامایانەی پێش ئەو ساڵانە نمایش كراون، ئەنجامەكەی ئەوە بووە: كە دراما بە سەرچاوەیەكی گرنگ دادەندرێت بۆ پێدانی زانیاریی و هۆشیاریی لەسەر مادە هۆشبەرەكان لای گەنجان. بۆیە دراما گرنگیی خۆی هەیە.

پسپۆڕانی دەرونناسی لەسەر مادە هۆشبەركان دەڵێن: دراما تەلەفزیۆنییەكان رۆڵێكی گرنگیان هەیە لە چارەسەركردن و هۆشیاركردنەوەی تاكدا.

بێجگە لەمانەش میسر زۆر دراما و فیلمی بەرهەمهێناوە، كە تایبەت بوون بە مادە هۆشبەرەكان وەك ( الباطنیة، شبكة الموطن العار، المزاج، المدمن، البوابة، خارج القانون)

درامای کوردی چ کاریگەرییەکی هەیە؟
ئەزموونی درامای كوردی، بەداخەوە هونەری درامای كوردی، لەم بوارەدا خاوەنی ئەزموونێكی كەمە، جگە لە بەرهەمهێنانی چەند درامایەك كە بە هەموویان ناگەنە پەنجەكانی یەك دەست. شاكاری (لانەوازان) بە یەكێك لە شاكارە جوانەكان دادەندرێت، کە کارەکتەری (وەستا سابیر) گیرۆدەی مادە هۆشبەرەكان بووە، کارەکتەری «هادی»ش قاچاخچییە و بازرگان و دایبنەكەری مادە هۆشبەرەكانە. لەدوای 40 ساڵ لە بەرهەمهێنانی ئەم درامایە، تەنها چەند زنجیرە درامایەکی تر بەرهەم هێنراوە وەك (ژیلەمۆ) 2008 (سایە – دوپشك) 2013.

ئێستا زۆربەی كەناڵە ئاسمانییە كوردییەكان درامای دۆبلاژکراو نمایش دەكەن، لە بری نمایشكردنی كۆمەڵێك درامای دۆبلاژكراوی ئاست نزم و بێبەها، دەكرێت ئەو كەناڵانە ئاوڕێك لە دۆبلاژكردنی ئەو درامایانە بدەنەوە كە رۆڵیان هەیە لە هۆشیارکردنەوەی خەڵكدا، وەك مادە هۆشبەرەكان.

دەكرێت درامای عەرەبیشی تێدابێت. هەروەها گرنگە وەزارەتی رۆشنبیریی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەرنامەی خۆی هەبێت بۆ هونەرمەندان، بودجەی تایبەتی تەرخان بكات بۆ بەرهەمهێنانی دراما و فیلم تایبەت بە نەهێشتنی مادە هۆشبەرەكان.

لێرەوە دەتوانین بڵێین، هەر سیستمێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی بیەوێت بڕیاری نەهێشتنی دێوەزمەی مادە هۆشبەرەكان لە وڵاتەكەیدا بدات، دەبێت بەرلە هەركارێك شۆڕشێكی فەرهەنگی بەرپا بكات.

سەرچاوە:

-جۆزیف نای: القوة الناعمة وسیلة النجاح في السیاسة الدولیة، ترجمة: محمد توفیق البجیرمي، الریاض، العبیكان، 2007.

-أحمد محمد ابو زید: القوە الناعمة المصریة بین الصعود والتراجع، مجلة سیاسات عربیة، العدد 5، تشرین الثاني، 2013.

*زانكۆی سلێمانی – بەشی راگەیاندن.

-knwe

AM:02:37:29/06/2021