لەبارەی کەلتور و رەسەنایەتییەوە
‎شەهێن نوری

کەلتور وەک دابونەریتێکی تایبەت بە كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو دەبینرێت، بە جۆرێک رەنگدانەوەی لە رەفتاری هەرتاكێكی ئەو كۆمەڵگەیەدا دەبێت و ئەمەش بەپێی کۆمەڵگەکان دەگۆڕێت، واتە هەر کۆمەڵگەیەک بەپێی کەلتور و دابونەریتی تایبەت بەخۆی دەناسرێتەوە، لێردا رەسەنایەتی رۆڵی گرنگ دەگێڕێت لە ناسینەوەی کۆمەڵگەکاندا.

ئیدوارد تایله‌ر(1832 1871) زانای ئه‌نترۆپۆلۆژی به‌ریتانی له‌ ساڵی 1871دا، كتێبێكی بڵاوكرده‌وه‌ به‌ ناوی كەلتوری سه‌ره‌تایی و پەیڕەوی بەراوردکردن بڵاوکردەوە بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كەلتور، به‌مه‌ش بووه‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌نترۆپۆلۆژیای به‌ریتانی، ئەو بەو جۆرە پێناسه‌ی كەلتور ده‌كات کە: پێكهاته‌یه‌كه‌‌ زانست و زانیاریی و بیروباوه‌ڕ و ره‌وشت و هونه‌ر و یاسا و دابونەریت و نۆرمانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ مرۆڤ به‌ده‌ستیان ده‌هێنێت وه‌ك ئه‌ندامێك له‌كۆمه‌ڵگه‌دا.

دەتوانین بڵێین، كەلتور فێربوونە، نە خۆرسك بێت و بایۆلۆژی بێت، بەڵکو تاك لەناو كۆمەڵگەدا پێیەوە پەیوەست دەبێت و بەجۆرێك گەشە دەكات، کە دواجار نەوە بۆ دوای نەوە دەیگوازێتەوە و بەمەش سەیری هەر کۆمەڵگەیەک دەکەیت، بەر لە هەر شتێک جیاوازییە کەلتورییەکانت بەرچاو دەکەوێت و ئەو جیاوازییە دەکرێت وەک جۆرێک لە ناسنامەی ئەو کۆمەڵگەیە سەیر بکرێت.

نەتەوەی كورد-یش، وەك هەر نەتەوەیەكی تر كەلتوری تایبەت بەخۆی هەیە و سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ 5400-600 پ.ز. کە تێکەڵ بووە لەگەڵ شارستانێتییەکانی دیکەی میزۆپۆتامیا، لەوەشەوە کەلتور و کەلەپوری کوردی لە لایەنی کەرەستەییەوە زۆر دەوڵەمەند بووە و لە زۆر لایەن گەشەی کردووە.

هاوکات کەلتوری ئەدەبی رەنگدانەوەیەکی گەورەی لەناو گەلانی بیانی هەبووە، وەك رێوڕەسم و بەها كۆمەڵایەتییەكان و دابونەریت و مەراسیمە ئاینییەكان و بۆنە و جەژنەكان. كورد كەلتوری ئەدەبی تایبەت بەخۆی هەیە، لە هۆنراوە و چیرۆكی ئەفسانە و داستانەكان و زۆربەیان لە گۆرانی فۆلكلۆری كوردی وێناكراون، ‎خۆش بەختانە تا ئەمڕۆش ئەمە بەردەوامە و پارێزگاری لێدەکرێت و تایبەتمەندییەکەی لەبەرچاوگیراوە.

بەڵام ئەمڕۆ و لەم سەردەمەدا کەلتوری کوردی لە هەموو لایەنێکەوە کاڵبوونەوەیەکی زۆری پێوە دیارە و تێکەڵ بە کەلتوری بیانی کراوە یان لایەنی کەم گۆڕانکارییەکی زۆری بەسەردا هاتووە و مۆرکە کوردییەکەی خۆی لە دەستداوە، بێگومان ئەمە زیانێکی زۆری بە کەلتوری رەسەنی گەیاندووە.

جگە لەوە ئێستا کەلتوری قسەکردن بە زمانی بیانی بۆتە یەکێک لە دیاردە زاڵەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردی، بە جۆرێک ئەگەر زۆر کوردەوارییانە یان بە کوردییەکی پەتی قسە بکەیت، زۆرێک لەو جیلە تازەیە ناتوانن لێت تێبگەن، ئەمە گۆڕانێکی زۆر گەورە و کاریگەرە لەسەر رەسەن بوون.

لە لایەنی هونەرییەوە بەهەمانشێوە، ئێستا کەلتوری شێواندن زاڵبوونێکی زۆری بەسەر هونەر و گۆرانی کوردییەوە هەیە، کەسانێک دێن و وەک هونەرمەندی تازەگەر خۆیان وێنا دەکەن یان پێیان وایە تازەگەری لە هونەری کوردیدا دەکەن و تێکەڵی دەکەن بە هونەری بیانییەوە، بەم هەنگاوە ئەوان زیانێکی زۆریان بە رەوتی گۆرانی و هونەری کوردی گەیاندووە، ئەمە وایکردووە زۆرێک لەو بەرهەمانە تەنیا بۆ ماوەی 24 سەعات بڕ بکەن و دوای ئەوە کەس تاقەتی نییە گوێیان لێ بگرێت، ئەمە لەبەر ئەوە نییە کە تاکی کورد سەلیقەی گوێگرتنی لە گۆرانی نەماوە، بەڵکو شتەکە پەیوەندی بەوەوە هەیە، کە لە راستیدا گۆرانی و بەرهەمی باش نەماوە.

ئەم هێرش و مەترسییە گەورەیەی کە ئێستا لەسەر کەلتوری کوردی دەبینرێت، لە راستیدا خۆمان دروستی دەکەین، لەوانە میدیا، سۆشیال میدیا و خوێندنگە تایبەتەکان، ئەوانەی کە بە شانازییەوە دەڵێن بە زمانی بیانی فێر ببە، لەو هۆکارانەن کە ئاگریان بەرداوەتە تەواوی رەسەنایەتی ئەم کۆمەڵگەیە.

AM:02:17:21/11/2021